LMQ

 

LÊ MINH QUỐC: NỮ HỌA SĨ NGỌC MAI - CẢM HỨNG HỘI HỌA TỪ KIỆT TÁC VĂN HỌC

1.

Trong văn hóa Việt Nam, Truyện Kiều là một nguồn cảm hứng bất tận, đủ sức quyến rũ mọi loại hình nghệ thuật khác cùng tham dự với tư cách như một sự đồng cảm. Dù đứng ở góc độ nào, lãnh vực nào, chân trời góc biển nào thì người ta cũng tìm thấy ở kiệt tác này vô vàn nét độc đáo, mới lạ vì thế nó luôn quyến rũ, lôi cuốn để nhiều thế hệ tiếp tục tìm hiểu và khám phá.

Riêng trong thế giới hội họa, nếu tính từ bản phiên âm chữ nôm sang chữ Quốc ngữ in năm 1875 của Trương Vĩnh Ký thì đến nay tròm trèm 150 năm, thử hỏi có bao nhiêu họa sĩ đã vẽ nhân vật, tình huống trong Truyện Kiều? Câu hỏi này không dễ dàng trả lời, ta chỉ có thể kể đến những tài năng như Trần Văn Cẩn, Nguyễn Đỗ Cung, Nguyễn Tư Nghiêm, Nguyễn Tường Lân, Tô Ngọc Vân, Mạnh Quỳnh, Tú Duyên, Lê Lam… và danh sách này còn dài, ấy là chưa kể đến các họa sĩ khuyết danh, tranh dân gian Kiều v.v…

Về các tranh vẽ này, nói như câu thơ Truyện Kiều:

Mai cốt cách, tuyết tinh thần

Mỗi người một vẻ mười phân vẹn mười

Tất cả điều này cho thấy rằng, khi người ta nói “Thi trung hữu họa” ắt 3254 câu thơ Kiều đã đạt đến yếu tố này, vì thế khi đọc Kiều ta hoàn toàn có thể hình dung ra sắc diện của các nhân vật. Quả đúng như nhận xét của Mộng Liên Đường Chủ Nhân về kiệt tác này: “Tố Như tử dụng tâm đã khổ, tự sự đã khéo, tả cảnh đã hệt, đàm tình đã thiết, nếu không phải có con mắt trông thấu sáu cõi, tấm lòng nghĩ suốt cả nghìn đời, thì tài nào có cái bút lực ấy”.

Và, chính vì thế khi thể hiện cảm hứng của mình, bao giờ cũng là một thử thách thức thú vị cho người cầm cọ. Ta chọn chất liệu gì và vẽ thế nào để không lặp lại người đi trước?

2.

Về câu chuyện này, tôi có người bạn thân thiết là nữ họa sĩ Ngọc Mai - hội viên Hội Mỹ thuật TP.HCM. Hơn 10 năm trước chị đã có cuộc triển lãm Tranh lụa Kiều tại Nhà Triển lãm TP.HCM, sở dĩ chị chọn “toan” lụa là nhằm thể hiện sự dịu dàng, nữ tính của nhân vật Thúy Kiều. Tất cả gồm 28 bức tranh, khổ 60 x 80 cm và đã trở thành sự kiện hội họa, tạo tiếng vang lớn trong dư luận bấy giờ. Thời điểm này, Trung tâm kỷ lục Việt Nam xác lập chị là “Nữ họa sĩ vẽ tranh lụa về Truyện Kiều nhiều nhất”.

Đặc biệt là kỷ niệm 200 năm mất của thi hào Nguyễn Du, bức tranh Cung đàn bạc mệnh trong bộ Tranh lụa Kiều do chị vẽ từ cảm hứng của câu thơ:

Ngọn đèn khi tỏ khi mờ

Khiến người ngồi đó cũng ngơ ngẩn lòng

đã chính thức xuất hiện trên loại tem Lettre verte - sử dụng cho các loại thư đến 20 gr phát hành tại Pháp. Có thể nói sự xuất hiện tranh lụa của nữ họa sĩ Việt Nam đương đại trên tem Pháp, ngoài ý nghĩa vinh dự cho tác giả, còn là một cách quảng bá Truyện Kiều đậm nét văn hóa Việt.

Thiết nghĩ, tranh lụa là một nét đẹp truyền thống trong mỹ cảm của người Việt, không chỉ tạo ra cảm giác mềm mại mà còn gợi lên chan chứa tình cảm. Với họa sĩ Ngọc Mai, nếu chị dành “Mười lăm năm ấy biết bao nhiêu tình” để phiêu bồng cùng Truyện Kiều thì chị cũng có mười năm tìm cảm hứng với danh tác Chinh phụ ngâm. Lâu nay, tất nhiên các họa sĩ cũng vẽ về nhân vật trong bối cảnh:

Thuở trời đất nổi cơn gió bụi

Khách má hồng nhiều nỗi truân chuyên

Thế nhưng cho đến nay, chỉ mới có mỗi họa sĩ Ngọc Mai triển lãm Tranh lụa Chinh phụ ngâm. Cuộc triển lãm này này vào cuối năm 2025 tại Bảo tàng Mỹ thuật đã đươc giới thưởng ngoạn yêu mến. Chủ đề của họa sĩ Ngọc Mai đem đến cho công chúng lần này là sự xe duyên tri âm từ tác giả Đặng Trần Côn đến dịch giả Đoàn Thị Điểm: “Sánh cùng nhau dan díu chữ duyên”.

Duyên này, họa sĩ Ngọc Mai thể hiện bằng bằng chất liệu nõn nà, tơ mềm của lụa, cũng là một cách phản ánh nhạc điệu và hình ảnh từ nguyên tác của thơ.

Vậy nên khi xem tranh, không chỉ xem qua màu sắc, tôi nghĩ cũng còn là lúc ta lắng nghe nhạc điệu của thơ. Và, chị hết sức tinh tế khi chọn lấy cấu trúc hợp lý để dẫn tới một kết thúc có hậu.

Ngân nga mong gửi chữ tình

Dường này âu hẳn tài lành trượng phu

3.

Khi xem tranh của các họa sĩ lấy cảm hứng từ danh tác văn học Việt Nam, ta thấy gì? Thấy rằng, mối xe duyên giữa nhà thơ, nhà văn với người cầm cọ bao giờ cũng là sự tri âm, tri kỷ. Từ đây, được “hưởng lợi” nhiều nhất chính là công chúng bởi từ miêu tả bằng chữ, nay họ còn được thấy diện mạo ấy qua màu sắc. Ău cũng là một lần nữa mỹ cảm của họ được tiếp cận thêm ở góc độ khác. Xét ra ý nghĩa việc làm của họa sĩ Ngọc Mai và các đồng nghiệp của chị khi tìm cảm hứng hội họa từ danh tác văn học VN chính là đây.

L.M.Q

(nguồn: báo Công an TP ngày 7.2.2026)